Niektóre orzeczenia Komisji Kultury Języka Komitetu Językoznawstwa PAN i Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN

W okresie od 1992 do 1997 roku Komisja Kultury Języka wydała szereg orzeczeń, które zostały zatwierdzone przez Komitet Językoznawstwa PAN. Od 1997 roku podobne orzeczenia wydaje Rada Języka Polskiego powołana przez Prezydium PAN. Są one publikowane sukcesywnie w formie komunikatów w Poradniku Językowym i Języku Polskim, a także na internetowych stronach Rady.

Poniżej przedstawiamy niektóre orzeczenia Komisji Kultury Języka i Rady Języka Polskiego z lat 1992-2005.

Szanując przyzwyczajenia użytkowników polszczyzny, prawie zawsze obok zapisów zalecanych przez Komisję lub Radę przytaczamy w niniejszym słowniku zapisy dotychczasowe, podawane w starszych słownikach i do dziś będące w użyciu.

Ortografia

1. Pisownia tytułów programów radiowych i telewizyjnych: jeśli program radiowy lub telewizyjny ma charakter cykliczny, wszystkie wyrazy w tytule (oprócz wewnętrznych przyimków i spójników) można pisać wielką literą, np. Telewizja Edukacyjna, Telewizyjny Kurier Warszawski, zob. [76].
2. Nazwy języków programowania, programów i systemów komputerowych bez względu na to, czy są z pochodzenia wyrazami pospolitymi, czy skrótowcami głoskowymi, piszemy wielką literą, np. Basic, Algol, Norton Commander, Windows, zob. [96].
3. Nazwy urzędów jednoosobowych w aktach prawnych należy pisać wielką literą, np. ...akceptuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej; ...zatwierdza Prezes Rady Ministrów, zob. [85].
4. Uznano za dopuszczalną pisownię wielkiej litery wewnątrz wyrazów będących nazwami własnymi lub wchodzących w ich skład, np. EuroCity, WordPerfect, zob. [96].
5. Uznano za równouprawnione angielską i spolszczoną pisownię nazwy języka pidgin i pidżyn, a także wyrazów: cornflakes i kornfleksy, e-mail i (potocznie) mejl, e-mailować i (potocznie) mejlować, mupet, mupety i mapet, mapety oraz smurf, smurfy i smerf, smerfy.
6. W pisowni przyswajanych wyrazów zapożyczonych zaleca się polszczenie, choćby na prawach dopuszczalnego wariantu, np. dealer||diler, disco||dysko, disc jockey||dyskdżokej, fan club||fanklub, joystick||dżojstik, lunch||lancz, punk||pank, punkowy||pankowy, slumsy||slamsy.
7. Wprowadzono zasadę pisania w nazwach cykli wydawniczych i wydawnictw seryjnych wielką literą wszystkich wyrazów (z wyjątkiem przyimków i spójników występujących wewnątrz tych nazw), np. Biblioteka Arcydzieł Literatury Polskiej, Biblioteka Narodowa, Biblioteka Wiedzy o Prasie, zob. [72].
8. Ustalono pisownię przez -ks w skrótowcach typu Hortex (tzn. zakończonych na -ax, -ex, -ox) we wszystkich przypadkach zależnych, a więc Hortex, Horteksu, Horteksowi, Hor­teksem, Horteksie, zob. [27], [228].
9. Wprowadzono łączną pisownię wyrazów z przedrostkiem eks-, np. eksmąż, eksminister, zob. [148] oraz [183]. Mimo to w słowniku obok form typu eksminister, eksmąż podajemy formy do dziś będące w użyciu eks-minister, eks-mąż.
10. Zalecono pisownię łączną bez łącznika wyrazów złożonych typu klasopracownia, klubokawiarnia.
11. Ustalono łączną pisownię wyrazów z pierwszym członem auto- typu autocysterna, autokarawan, automyjnia, autoserwis.
12. Ustalono pisownię przypadków zależnych od nazwisk typu Rabelais bez dodatkowej litery e, tzn. Rabelais'go, Rabelais'mu, Rabelais'm, a nie: Rabelais'ego, Rabelais'emu, Rabelais'em.
13. Wprowadzono zasadniczo łączną pisownię imiesłowów przymiotnikowych (czynnych i biernych) niezależnie od tego, czy użyte są w znaczeniu przymiotnikowym czy czasownikowym. Rozdzielną pisownię imiesłowów użytych czasownikowo uznano jednak nadal za dopuszczalną. Szczegóły – zob. artykuł [168] Zasad pisowni i interpunkcji.
14. Pisownia pojedynczych wyrazów i wyrażeń:
    1. 14.1 Uznano, że czasownik nadwerężać, używany tradycyjnie w takiej postaci, może w języku potocznym mieć także oboczną postać nadwyrężać. Oboczność ta dotyczy wszystkich form tego czasownika, np. nadwerężył, potocznie zaś nadwyrężył.
    2. 14.2 Należy traktować jako poprawną formę celownika i miejscownika watasze (od: wataha), uznając ją za zalecany wariant dawnej, przestarzałej formy wataże, oraz opowiedziano się za pomijaniem w słownikach współczesnej polszczyzny formy watadze.
    3. 14.3 Wbrew niektórym wydanym w ostatnich latach słownikom ortograficznym opowiedziano się za rozdzielną pisownią nie dostawać – bez względu na znaczenie.
    4. 14.4 Wprowadzono pisownię ekspres we wszystkich znaczeniach tego wyrazu – z wyjątkiem jego zapisu w formie exprès na przesyłkach i tradycyjnego zapisu express w nazwach gazet (np. Express Wieczorny).
    5. 14.5 Wprowadzono łączną pisownię nieopodal (dotychczas: nie opodal). Ze względu na większe rozpowszechnienie starszej formy w słowniku podano obydwie.
    6. 14.6 Wprowadzono pisownię pineska ze względu na szersze rozpowszechnienie tej formy w stosunku do dotychczasowej pinezka. Mimo to w słowniku obok pineska podajemy także formę tradycyjną pinezka.
    7. 14.7 Ujednolicono pisownię hobbysta, hobbystka, hobbystyczny z wyrazem lobbysta (dotychczas: hobbista, ale: lobbysta). Mimo to w słowniku obok form typu hobbysta, hobbystka, hobbystyczny podajemy formy do dziś będące w użyciu: hobbista, hobbistka, hobbistyczny.
    8. 14.8 Ujednolicono łączną pisownię przymiotników ciężkozbrojny i lekkozbrojny (dotychczas: ciężkozbrojny, ale lekko zbrojny), zachowując dotychczasową zasadę rozdzielnej pisowni wyrażeń przymiotnikowych typu średnio inteligentny.
    9. 14.9 Ujednolicono polską pisownię nazw pustyń Kara-Kum i Kyzył-Kum (dotychczas: Kara-Kum, ale: Kyzył-kum).
    10. 14.10 Uznano, że forma widea jest właściwą formą dopełniacza liczby pojedynczej oraz mianownika i biernika liczby mnogiej rzeczownika wideo (magnetowid).
    11. 14.11 Uznano, że forma Gall Anonim jest jedynym właściwym zapisem (w niektórych tekstach spotykamy się z pisownią Gal).
    12. 14.12 Uznano, że nazwisko przywódcy rosyjskiej Partii Liberalno-Demokratycznej należy pisać po polsku Żyrinowski (nie: Żyrynowski), czyli zgodnie z zasadami transkrypcji współczesnego alfabetu rosyjskiego i polszczenia rosyjskich nazw własnych.
15. Opowiedziano się za pisownią małą literą wyrazu numer i jego skrótu nr w nazwach własnych, np. Szkoła Podstawowa nr 105.
16. Tytuły witryn internetowych przyjmują postać ortograficzną taką jak tytuły czasopism.
17. Niemieckie litery: ü, ö, ä można w tekstach polskich pozostawiać bez zmian lub zapisywać jako ue, oe, ae.
18. Niemiecką literę ß w tekstach polskich oddaje się przez ss. W uzasadnionych przypadkach można jednak pozostać przy zapisie ß.
19. W pisowni nazw miejscowości (lub ich części) składających się z dwu lub więcej członów rzeczownikowych stosuje się łącznik, np. Konstancin-Jeziorna, Busko-Zdrój, Katowice-Bogucice, zob. [184].

Interpunkcja

20. W zwrocie imiesłowowym, niezależnie od tego, czy imiesłowy na -ąc, -łszy, ‑wszy mają określenia, czy też są bez określeń, imiesłowy te zaleca się oddzielać lub wydzielać przecinkiem. Dotąd obowiązywała zasada oddzielania lub wydzielania tylko tych zwrotów imiesłowowych, które miały określenia, zob. [367]. Obecnie radzi się stawiać przecinki zarówno w zdaniach z określeniami imiesłowu: Przeskoczywszy rów, znalazł się już na swoim polu. Uczniowie, słuchając napomnień, spoglądali na siebie z zakłopotaniem, jak i w zdaniach bez określeń imiesłowu: Podsumowując, stwierdził, że referaty przyniosły istotne wyniki. Obudziwszy się, o niczym już nie pamiętał. Przyjęcie takiej zasady pozwala uniknąć wątpliwości, czy imiesłów w danym tekście wymaga oddzielania przecinkiem, ponieważ jest równoważnikiem zdania, czy nie powinien być oddzielany lub wydzielany, ponieważ jest tylko okolicznikiem.